Op satellietbeelden leek het eenvoudig. Een paar meetpunten, verspreid door het moeras, zorgvuldig geselecteerd op plekken waar in eerdere jaren porseleinhoentjes waren gehoord. Maar in het veld blijkt al snel hoe weinig een computerscherm vertelt over een landschap dat continu verandert.
En juist daar draait het onderzoek nu om. Nu er voorlopig geen nieuwe porseleinhoentjes te zenderen zijn, verschuift de aandacht naar een minstens zo belangrijke vraag: hoe kiest een porseleinhoen zijn leefgebied in een moeras dat nooit stilstaat? Terwijl de zomer op gang komt, zakken de waterstanden en schiet de vegetatie in snel tempo omhoog. Plekken die eind april nog geschikt leken, kunnen enkele weken later alweer zijn opgedroogd of dichtgegroeid met riet.
Om die veranderingen te volgen meten we gedurende het broedseizoen op allerlei plekken waterstanden, vegetatiestructuur en andere kenmerken van het leefgebied. Soms op locaties waar eerder porseleinhoentjes zaten, soms op plekken die er alleen op papier veelbelovend uitzien. En soms blijken juist die laatste plekken ineens een verassende rol te spelen…
Onze reeks veldmetingen begon in de Wapserveense Petgaten. Op basis van oude roeplocaties had Matt vooraf verschillende meetpunten geselecteerd. Eenmaal in het veld bleek al snel dat een inschatting vanaf satellietbeelden nogal kan afwijken van de werkelijkheid.
Terwijl we in waadpakken van meetpunt naar meetpunt liepen, onze aandacht voortdurend getrokken door orchideeën, zonnedauw en andere opvallende moerasplanten, werden we regelmatig tegengehouden door brede sloten. Zo’n eerste kennismaking met een sloot blijft spannend. Voorzichtig prik je met een meetstok in de donkere bodem. Hoe diep is het echt? Hoe stevig voelt de ondergrond? En blijft dat ook zo in het midden van de sloot? Helemaal zeker weet je het nooit. Uiteindelijk besluit je het er maar op te wagen.
Die eerste veldwerkdag bleek nog maar een voorproefje van wat ons een dag later in de Alde Feanen te wachten stond. We wisten dat het gebied zonder boot nauwelijks toegankelijk zou zijn en mochten gelukkig een bootje van de terreinbeheerder gebruiken. Op kaarten leek het gebied overzichtelijk. In werkelijkheid voeren we urenlang door een doolhof van rietvelden, moerasbosjes en dichtgegroeide plassen met drijvende vegetatie. Zelfs met de boot bleken sommige meetpunten vrijwel onbereikbaar. Wat op luchtfoto’s een open doorgang leek, eindigde regelmatig in ondieptes of afgesloten stukken moeras.
Tegelijkertijd werd tijdens het veldwerk steeds duidelijker hoe snel het gebied al binnen dit seizoen was veranderd. Op sommige droge stukken verrieden de aanwezige planten dat hier kort daarvoor nog water had gestaan. Nu lagen diezelfde plekken dus droog en leken ze in korte tijd ongeschikt geworden voor porseleinhoentjes.
Een dag later vervolgden we de metingen in de Groote Wielen. Een kleiner gebied, maar met dezelfde afwisseling tussen open water, halfopen rietvegetaties en verraderlijk drassige stukken moeras. Terwijl we tussen de meetpunten voeren, plukten visdieven naast de boot visjes uit het water. In de verte klonk een koekoek, met af en toe op afstand het diepe gehoemp van een roerdomp.
Al bij het eerste meetpunt leken de omstandigheden hier geschikt voor porseleinhoen. Ondanks de droge aprilmaand stond er nog altijd een laagje water op het maaiveld. Tussen het halfopen riet groeide bitterzoet en andere lage vegetatie die dekking bood zonder dat het moeras volledig was dichtgegroeid.
“Mooi plekje voor een porseleinhoen,” merkten we op terwijl we onze metingen uitvoerden.
Meer als gevoel dan als conclusie.
Een paar dagen later bleek dat gevoel te kloppen toen de nieuwste GPS-data van Greg op ons scherm verscheen, het gezenderde mannetje uit Van Oordt’s Mersken. In de week daarvoor had hij zich steeds binnen hetzelfde kleine gebied bewogen waar we hem hadden gevangen. Maar nu lagen de nieuwe locaties tot onze verbazing plotseling tientallen kilometers noordelijker.
Onze verbazing werd nog groter toen we verder inzoomden op de kaart. Greg bleek zich te hebben verplaatst naar de Groote Wielen, precies naar het stuk rietland waar we enkele dagen eerder onze metingen hadden uitgevoerd! De plek waarvan we in het veld nog hardop hadden gezegd dat het geschikt aanvoelde voor een porseleinhoen.
Met zijn verplaatsing leek Greg dat gevoel op een bijna onwaarschijnlijke manier te bevestigen. Tegelijkertijd wilden we weten hoe het hem op deze plek vergaat. Een broedplaats is immers pas echt geschikt wanneer er succesvol kan worden gebroed. Daarom plaatsten we diezelfde dag nog audiorecorders om vast te leggen of Greg hier opnieuw roept om een vrouwtje te lokken. Daarnaast installeerden we cameravallen binnen zijn nieuwe activiteitengebied, waarmee we meer inzicht hopen te krijgen in zijn gedrag, en misschien zelfs een vrouwtje voor de camera te krijgen.
Voorlopig roept Gregs plotselinge verplaatsing ook vooral nieuwe vragen op. Hoe wist hij deze plek te vinden, was hij daar al eerder geweest? En werd hij inderdaad aangetrokken door die combinatie van water en vegetatiedekking die wij kort daarvoor in kaart hadden gebracht?
Juist zulke momenten laten zien hoe veldmetingen en zenderonderzoek samenkomen. Met zijn verplaatsing helpt Greg ons verder te begrijpen welke plekken geschikt zijn voor porseleinhoentjes, en hoe flexibel de soort omgaat met de veranderende omstandigheden die ook in onze metingen naar voren komen.
Matt Janssen, Berber Haagsma en Willem Verboom
Ben je teller of actief in het veld in Friesland, Groningen, Drenthe of Flevoland? Geef je waarnemingen door en draag direct bij aan dit onderzoek!
Heb je onze vorige blogposts al gelezen? Je vindt ze hier.